مرکز فرهنگی مزوپوتامیا (مکم) که در برابر قتلعام فرهنگی و آسیمیلاسیون تأسیس شد و با پرداخت هزینه، بقا، توسعه و رشد هنر و فرهنگ کوردی در مسیر انقلابی را تضمین کرد، وارد ۳۴ سالگی خود میشود.
مرکز فرهنگی مزوپوتامیا (مکم) در دهه ۱۹۹۰، زمانی که جنگ شدت گرفت و فشارها به اوج خود رسید، توسط گروهی از روشنفکران از جمله فَقی حسین ساغنچ و آپه موسی در استانبول تأسیس شد. مکم طی ۳۴ سال گذشته همواره سدی محکم در برابر آسیمیلاسیون و یکی از قویترین مراکز پیوند زبان کوردی با هنر و فرهنگ بوده است.
مکم که به عنوان اولین گامها در تاریخ برای امکانپذیر شدن فعالیت هنری به زبان مادری برای مردم کورد — مردمی که نام، زبان و ترانههایشان ممنوع شده، ترانههایشان به ترکی برگردانده و تغییر شکل داده شده و داستانهایشان به سرقت رفته بود — پدیدار شد، پس از مدتی با سربلندی مأموریتی فراتر از وظیفه محوله خود را به انجام رساند. مکم که به عنوان یک جبهه در برابر سیاستهای آسیمیلاسیون و نابودی دولت ترکیه علیه کوردها و زبان کوردی، در عرصه زبان و فرهنگ – شدیدترین و سختترین میدان جنگ – قد علم کرد، قدرت زبان کوردی را نیز به نمایش گذاشت.
آغازی برای دورانی نوین
مکم در دورانی که زبان کوردی ممنوع بود و کاملاً نادیده گرفته میشد، با افتتاح خود در ترکیه، ویژگی نخستین گام برای پایان یک دوره و آغاز دورهای جدید را داشت.
مبارزه فرهنگی کوردی که اولین گام خود را در تارلاباشی استانبول برداشت، امروز در ترکیه، کوردستان و سراسر جهان به قدری ریشهدار و قوی شده که نمیتوان آن را از بین برد. مکم که در اوایل دهه ۹۰، در دورانی که روستاها در کوردستان سوزانده میشدند، ناپدید شدن در بازداشت، چاههای اسید، بریدن گوشها و قتلعامها اتفاق میافتاد و از سوی دیگر یک مقاومت بزرگ مردمی میشد، به عنوان محصول مقاومت یک خلق در بزرگترین کلانشهر ترکیه به صحنه آمد و تا به امروز با تقدیم دهها شهید، صدها بار مورد حمله و یورش قرار گرفتن و ممنوع شدن هزاران فعالیت، به راه خود ادامه داده است. علیرغم همه فشارها و تلاشها برای جلوگیری، نشان داد که فرهنگ کوردی یک فرهنگ باستانی است و جایگاه خود را در تاریخ بشریت دارد.
تبدیل به بخشی از مبارزه آزادی شد
توسعه امروزی هنر و فرهنگ کوردی، مدیون بیش از ۳۰ سال مبارزه مکم است. مکم که از نظر توسعه یک هنر انقلابی در کوردستان نیز جایگاه مهمی دارد، با هنرمندان و تولیدات خود، انتقال مبارزه آزادی کوردستان به تودههای بیشتری را نیز فراهم کرد. هنرمندان مکم، الزامات هنرمند مردم بودن را به عنوان اصل اساسی خود قرار دادند. آنها نشان دادند که کوردهایی که مجبور به مهاجرت به کلانشهرها پس از فشارها و قتلعامها در کوردستان شده بودند، تنها نیستند. آنها با ایستادن در کنار نه تنها کوردها بلکه همه مردم و بخشهای تحت ستم، نحوه عملکرد هنر انقلابی را به نمایش گذاشتند.
باعث اوج گرفتن موسیقی کوردی شد
مکم در دورانی که آواز خواندن به زبان کوردی معادل کشته شدن در نظر گرفته میشد، با گروههای موسیقی (Kom) در برابر آن ایستاد و با این گروهها، وجود هم موسیقی کوردی و هم یک هنر انقلابی کوردی را به همگان نشان داد.
گروههایی که در زمان انتشار، کنسرتهایشان توسط هزاران نفر شنیده میشد و آلبومهایشان میلیونها نسخه به فروش میرفت، علیرغم همه فشارها، همچنان پرطرفدارترین آثار برای مردم کورد را خلق کردند. علاوه بر این، مکم زمینهای را فراهم کرد تا هنرمندان کورد که صحنهای برای اجرا پیدا نمیکردند و نمیتوانستند به زبان مادری خود آواز بخوانند، به روی صحنه بروند. این مرکز گامهای بزرگی برای توسعه زبان کوردی که تا آن روز همواره انکار میشد، برداشت. گروه آمد، گروه چیا، گروه آگره ژیان و گروه رَوشَن که امروز هنوز توسط میلیونها نفر شنیده میشوند، زندگی (ظهور و فعالیتهای) خود را در محیط تاریک دهه ۹۰ در مکم آغاز کردند. در میان کسانی که مبارزه برای بقای موسیقی کوردی را در درون مکم رشد دادند و موسیقی کوردی را زنده نگه داشتند، کسانی هم بودند که بعدها به صفوف جنبش آزادی کورد پیوستند و به شهادت رسیدند.
برخی از هنرمندان و گروههایی که تاکنون در چارچوب مکم فعالیت کرده و آثاری را خلق کردهاند که هنوز توسط میلیونها نفر شنیده میشوند، عبارتند از: گروه چیا، گروه آمد، گروه گُله، گروه روژهلات، گروه آگره ژیان، گروه وَنگَ سودری، گروه رَوشَن، گروه مَزرابوتان، گروه آزاد، گروه ژیان ولات، ارکستر مزوپوتامیا، گروه چارنَوا، شاهیا سترانان و گروه آسمین.
میراث گروه، به دلیل اینکه راه را برای اشتراک در موسیقی کوردی و محیط کار مشترک به صورت کمون باز کرد، به عنوان یک میراث مهم جایگاه خود را حفظ کرده است. امروز نیز بسیاری از هنرمندانی که با نام خود در چارچوب مکم فعالیت میکنند، افرادی هستند که در گذشته در این گروههای موسیقی، ضرورت و اهمیت هنر انقلابی را آموخته و رشد کردهاند.
اساس تئاتر کوردی امروز را بنا نهاد
مکم موفق شد نه تنها در موسیقی، بلکه در همه زمینههای توسعه هنر کوردی نیز آثار مهمی را تولید کند و به یک مؤسسه برجسته تبدیل شود. این مؤسسه، با وجود همه مشکلات، برای نشان دادن اینکه هنر کوردی تنها به شاخه موسیقی محدود نمیشود، در زمینه تئاتر نیز خود را توسعه داد و با گروههایی مانند تئاتر حیات نوین، تئاتر هِلین، تئاتر هِوی، هنرمندان بسیاری را تربیت کرد؛ بسیاری از افرادی که امروز نامشان در توسعه تئاتر کوردی مطرح است، برای اولین بار در چارچوب مکم به روی صحنه رفتند.
تئاطر حیات نوین که دهها نمایش را به روی صحنه برد، امروز نیز جایگاه مهمی در تئاتر کوردی دارد. یکی از اعضای این گروه، ساریا (نورسَن اینجه)، که نمایشهایشان ممنوع شده، بازیگرانشان بازداشت شده و لباسهایی که در نمایشهایشان پوشیده بودند، بهانهای برای پرونده تعطیلی آنها شده بود، مسیر خود را به سمت صفوف جنبش آزادی کورد تغییر داد و به شهادت رسید.
باشاک کاناد، بازیگر دیگر، در اوایل سال ۱۹۹۴ در یک حمله مسلحانه به اتوبوسی که در مسیر آنکارا به استانبول بود، به قتل رسید. پس از به قتل رسیدن هِلین باشاک کاناد ۱۸ ساله، تئاطر حیات نوین برای زنده نگه داشتن نام هِلین، گروه دیگری به نام تئاطر هِلین تأسیس کرد.
پایکوبی (گووَند) با ذات خود پیوند خورد و رشد کرد
مکم، علاوه بر تئاتر و موسیقی، پیشگام در احیای رقصهای محلی کوردی (گووَند) نیز بود و با نمایش انواع گووَند در میدانها، رقصهای محلی کوردی که در معرض فراموشی یا آسیمیلاسیون بودند را دوباره به جایگاه شایسته خود بازگرداند. برای این منظور، در دورههای اولیه، گروههایی به نامهای گروه سرهلدان، گروه کَندال و گروه گووَند شورش (انقلاب) در مکم تأسیس شدند. مکم تنها به رقصهای محلی کوردی محدود نماند، بلکه با خلق اجراهای بزرگ رقص و موزیکالها، اولین گامها را برای حفظ جایگاه هنر کوردی در عصر مدرن برداشت.
مجله فرهنگی و هنری «رَوشَن»
علاوه بر اینها، مجله فرهنگی و هنری تماماً کوردی «رَوشَن» که ویژگی اولین بودن را داشت، نیز در چارچوب مکم منتشر شد. مکم با یک مأموریت بزرگ برای ظهور مجدد فرهنگ کوردی و به دست آوردن احترام شایسته خود، پا به عرصه گذاشت و نام خود را به عنوان عرصه مقاومت فرهنگ کوردی در تاریخ ثبت کرد. امروز، مکم در مکان جدید خود، پس از مدتها با نصب تابلوهای خود، دوباره با مردم دیدار میکند و با سرعت بخشیدن به فعالیتهایش، به افزودن نوآوریها به توسعه فرهنگ کوردی در دوره جدید ادامه میدهد.
هر چه تولید بیشتر شد، فشارها هم افزایش یافت
مکم همواره هدف دولت بوده است. هنرمندانش دستگیر شدند، فعالیتهایش ممنوع شد و حتی صحنههای تئاترش مهر و موم شدند. شعب آن در ترکیه و کوردستان دهها بار مورد حمله و یورش قرار گرفت. آرشیو و لباسهایشان توقیف شد، اما هر بار موفق شدند دوباره شروع کنند و دوباره تولید کنند. حتی زمانی که هیچ چیز در دست نداشتند، توانستند هنر کوردی را تولید کنند. حملات و ممنوعیتها به حدی رسید که برای جلوگیری از فعالیت هنری، کنسرتها و فعالیتهای مکم ممنوع شد و در ۱۵ جولای ۲۰۱۶، با یک فرمان حکومتی (KHK) تعطیل شد. پس از آن، تمام فعالیتهای این مؤسسه که با اصرار به تولید ادامه میداد، ممنوع شد. تنها در ۱۰ سال گذشته، نزدیک به ۱۰۰ فعالیت مکم ممنوع شده، هنرمندانش بازداشت شده و پروندههایی علیه آنها تشکیل شده است.
«هنرمند مردم، مبارز مردم است»
مبارزه ۳۴ ساله مکم را نمیتوان تنها با فشارها، ممنوعیتها و دستگیریها توصیف کرد. مکم مؤسسهای است که در برابر حملات دولت با تمام توان، به هیچ وجه عقبنشینی نکرده و با ادامه تولیدات خود، حتی در سختترین زمانها نیز با تولید، بقای خود را حفظ کرده است. این میراث مقاومت با تقدیم شهیدان به امروز رسیده است. مبارزه فرهنگی کوردی با دهها شهید به نقطهای که امروز در آن قرار دارد، رسیده است.
برخی از کسانی که این مبارزه را در مکم آغاز کردند و پیشگام هنر کوردی بودند، پس از مدتی مسیر خود را به سوی صفوف جنبش آزادی کورد تغییر دادند و هم مبارزه هنری و هم مبارزه برای آزادی خلق خود را با هم ترکیب کردند. تاریخ مکم را میتوان با سخنی از هنرمند کورد، یلماز گونَی، که سالها پیش گفته بود، توصیف کرد. مکم تجسم عملی این گفته گونی است که «هنرمند مردم، مبارز مردم است» و در تاریخ ۳۴ ساله خود بارها ثابت کرده است که وارثان اصلی گونَی در آنجا هستند.
برخی از هنرمندانی که در مکم فعالیت داشتند و به شهادت رسیدند، عبارتند از: هوزان هوگر، هوزان مزگین، ساریا (نورسَن اینجه)، علی تَمَل، هِلین باشاک کاناد، عبدالملک شیخ بکر، آرگِش و خدر چَلیک.
